Sorry, you need to enable JavaScript to visit this website.
Overslaan en naar de inhoud gaan
Like Dislike

Gentherapie

Gentherapie als oplossing voor zeldzame ziekten?

Er zijn in Nederland ongeveer één miljoen mensen met een zeldzame ziekte.1 Voor tachtig tot negentig procent van die ziekten bestaat nog geen geneesmiddel.2 Wetenschappers verwachten in de toekomst veel mensen met zeldzame ziekten te kunnen behandelen met gentherapie. Misschien al zelfs voordat ze geboren zijn. Maar wat is gentherapie nou precies?

Laten we eerst beginnen met een lesje biologie. Je lichaam is opgebouwd uit 37.000 miljard cellen.3 Al die cellen bevatten eiwitten. Eiwitten zijn verantwoordelijk voor allerlei andere processen. Onder andere voor de opbouw en de groei van je spieren, het functioneren van je zenuwstelsel en voor het transport van zuurstof en andere stoffen in het bloed.

Kort samengevat zorgen eiwitten ervoor dat alles in jouw 37.000 miljard lichaamscellen goed functioneert.
 

DNA en genen

In iedere cel van je lichaam zitten ook chromosomen. Chromosomen zijn een soort strengen. En op die chromosomen zitten genen. De genen - daar heb je er tussen de 20.000 en 25.000 van - vormen weer samen je DNA: een stof met daarin een code waarin precies is vastgelegd hoe jij eruitziet en hoe je functioneert.4

Van ieder gen erf je één versie van je vader en één van je moeder. Als er een foutje in één of meerdere genen zit, kan het zo zijn dat bepaalde eiwitten die je nodig hebt niet of verkeerd worden aangemaakt en dan kun je ziek worden.

DWWD University over gentherapie

Bekijk via deze link een uitzending van DWWD University over gentherapie. De bekende wetenschapper, en minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Robbert Dijkgraaf geeft hierin een heldere uitleg over DNA, gentherapie en een specifieke vorm hiervan: CRISPR-CAS. Ook gaat een panel van deskundigen in op vragen zoals ‘of we in de toekomst een wereld krijgen zonder ziekten’ en ‘of we ooit zelfs onsterfelijk kunnen worden’. Ook besteden ze aandacht aan de ethische discussie die hiermee samengaat. Waar ligt de grens tussen wat er technologisch kan en wat er nog wenselijk is?

Gentherapie is een medische behandeling waarmee je DNA wordt aangepast

Er zijn naar schatting zo’n 7000 tot 8000 zeldzame ziekten.5,6,7 Vaak worden die veroorzaakt door een verkeerd gemaakt eiwit, ofwel een genfout. Omdat je je DNA dus van je ouders erft, praten we daarom ook wel over erfelijke ziekten.

Nu terug naar gentherapie, wetenschappers denken dat ze in de toekomst met gentherapie steeds meer erfelijke aandoeningen kunnen behandelen en zelfs genezen.

Waar ligt de grens tussen wat er technologisch kan en wat er nog wenselijk is?

Gentherapie is een medische behandeling waarmee simpel gezegd je DNA wordt aangepast. Wat wetenschappers doen, is uitzoeken welk stuk van het DNA voor het ontbreken of het slecht werken van een eiwit zorgt.
 

Gentherapie oplossing zeldzame ziekten

Vervolgens krijgen patiënten gezond of aangepast genetisch materiaal (DNA of RNA) geïnjecteerd. Om te zorgen dat in het juiste orgaan of weefsel belandt, wordt het verpakt in een vector.

Een vector kun je zien als een enveloppe die gemaakt wordt van een onschuldig gemaakt virus. Het erfelijk materiaal wordt hierin gestopt en vervolgens wordt de vector je lichaam ingestuurd. Als het genetisch materiaal eenmaal op de goede plek in het lichaam is aangekomen, kan het zieke genen vervangen, deactiveren of repareren.19

Geschiedenis van gentherapie

Gentherapie is feitelijk al heel oud. De eerste onderzoeken naar de mogelijkheid om ziekten te behandelen door de genen aan te pakken, stammen al uit 1952. Biologen ontdekten dat je een virus kon gebruiken om DNA in lichaamscellen te brengen.8

In 1971, bijna twintig jaar later, begonnen wetenschappers deze ‘virale injectiemethode’ te gebruiken voor onderzoek naar gentherapie. Het vierjarige Amerikaanse meisje Ashanti DeSiliva was in 1990 ’s werelds eerste gentherapiepatiënt. Zij had de zeldzame aandoening ADA-SCID waardoor haar afweersysteem nauwelijks werkte. Ze kreeg gezonde genen voor de aanmaak van de stof adenosine deaminase (ADA) geïnjecteerd. De behandeling verliep goed, waardoor het meisje relatief gezond kon opgroeien.9,10,12

Na haar volgden vele andere patiëntjes. Maar rond 2000 werd een rem op gentherapie gezet. Een 18-jarige jongen overleed na het ondergaan van gentherapie. Hij had een stofwisselingsziekte waaraan kinderen normaal bij de geboorte overlijden.11,12

Als jongvolwassene deed hij mee aan een onderzoek naar de toepassing van gentherapie voor zijn aandoening. Hij kreeg een injectie met een verzwakt virus en daarin een aangepast gen. Korte tijd later stierf hij, omdat zijn immuunsysteem enorm heftig reageerde op het virus en zijn organen uitvielen.11,12

Ook kregen diverse kinderen leukemie nadat ze met gentherapie waren behandeld tegen SCID. Dit kwam doordat de injecteerde genen op een verkeerde plek in hun DNA belandden, waardoor er kanker kon ontwikkelen.12

Het vierjarige Amerikaanse meisje Ashanti DeSiliva was in 1990 ’s werelds eerste gentherapiepatiënt.

Gentherapie voor meer ziektebeelden?

Inmiddels is er heel veel vervolgonderzoek gedaan en zit gentherapie weer in de lift. Er zijn onlangs ook al enkele gentherapieën goedgekeurd als medische behandeling. Verder worden er over de hele wereld gentherapieën voor uiteenlopende aandoeningen onderzocht, ontwikkeld en getest op patiënten.13,14

CRISPR-CAS

Eén speciale manier van gentherapie is CRISPR-CAS. Dat staat voluit voor ‘Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats’. Het is een eiwit dat je bij cellen kunt inbrengen om daar heel precies een stukje DNA weg te knippen of aan te passen.

Deze kniptechniek maakt het mogelijk om heel gericht veranderingen aan te brengen in het DNA van bacteriën, planten, dieren én mensen. Wetenschappers verwachten dat ze de technologie in de toekomst bij veel erfelijke ziekten kunnen toepassen.15

 

CRISPR-CAS

Veel onderzoek nodig om zeker te stellen dat gentherapie veilig en effectief is

Gentherapie heeft de potentie om een oplossing te bieden voor diverse erfelijke zeldzame ziekten waarvoor nu nog geen behandeling bestaat. Het is daarbij goed om te benadrukken dat het geen tovermiddel is en het kan ook nog wel even duren voordat gentherapie op grote schaal kan worden toegepast.

De verwachting is dat gentherapie ziekten kan genezen of dat ermee een langdurige stilstand van ziekten kan worden bereikt. Maar de precieze duur van de behandelrespons is nog onbekend.

Het is ook niet voor elke patiënt geschikt. Sommige patiënten zullen bepaalde antilichamen (antistoffen) hebben waardoor gentherapie bij hen niet zal werken. Ook kan er een immuunreactie optreden. Dat wil zeggen dat je afweersysteem de gentherapie per ongeluk herkent als een slecht virus en hier tegen in actie komt. Dat kan ervoor zorgen dat je het behandeleffect van de gentherapie helemaal of gedeeltelijk verliest. Je kunt dat helaas niet ongedaan maken door een andere gentherapiebehandeling toe te dienen.
 

Nog in ontwikkeling

Daarnaast zijn er ethische vragen die beantwoord zullen moeten worden.16 Hoe voorkom je dat er straks alleen nog ‘designerbaby’s’ worden geboren, met blond haar, blauwe ogen en een torenhoog IQ? Mag je als ouders wel voor God spelen en bepaalde ziekten laten verdwijnen? En wat vinden we ervan dat sporters wellicht gentherapie als nieuwste manier van doping gaan gebruiken?17

Critici stellen daarnaast dat gentherapie, vanwege de ontwikkelingskosten en het feit dat er voor zeldzame aandoeningen veelal maar een handjevol patiënten zijn, heel kostbaar is. Gentherapie hoeft echter maar eenmalig te worden gegeven aan patiënten, zeggen voorstanders. Terwijl zij anders hun hele leven lang misschien dure zorg en medicijnen moeten gebruiken. Op de lange duur kan gentherapie daardoor toch goedkoper zijn.18

Er is kortom nog genoeg stof tot nadenken en om over te discussiëren. En daar moeten we nu over nadenken, want gentherapie is volop is ontwikkeling.

Bronnen

Bronnen

1. https//www.zzf.nl/zeldzame-aandoeningen/

2. https://cdn.pfizer.com/pfizercom/news/GeneTherapy_FactSheet.pdf

3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6085824/

4. https//www.nature.com/articles/d41586-018-05462-w

5. http://www.orpha.net/national/NL-NL/index/over-zeldzame-ziekten/

6. https://www.vzinfo.nl/zeldzame-aandoeningen

7. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7771654/#FN2

8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7961593/

9. https://www.news-medical.net/health/Gene-Therapy-History.aspx

10. The First Human Gene Therapy | Biomol Blog | Resources | Biomol GmbH - Life Science Shop

11. https://www.sciencehistory.org/distillations/the-death-of-jesse-gelsinger-20-years-later

12. https://dekennisvannu.nl/site/artikel/De-geschiedenis-van-de-gentherapie-een-controversiele-wetenschap/8027

13. https://www.pfizer.nl/blog/marc-kaptein/gentherapie-goed-nieuws-nederland-gaat-kansen-verzilveren

14. https//www.frontiersin.org/articles/10.3389/fgene.2019.00868/full

15. https://biotechnologie.rivm.nl/CRISPR-Cas

16. https://www.nature.com/articles/d41586-019-00673-1

17. https://engineeringnet.be/nl/nieuws/item/15218/nieuwe-detectiemethode-voor-misbruik-gentherapie-in-sport

18. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33908277/

19. https://www.pfizer.com/news/articles/bespoke_is_often_better_how_scientists_are_customizing_gene_therapy

Pagina beoordelen Like Dislike